Dziecko nie zawsze reaguje na imię. Bawi się inaczej niż rówieśnicy, źle znosi niespodziewane zmiany albo bardzo intensywnie interesuje się jednym tematem. Rodzice zaczynają szukać informacji i szybko trafiają na hasło „spektrum autyzmu”.
Jednak żadne pojedyncze zachowanie nie potwierdza autyzmu. Nie potwierdzi go również krótki film w mediach społecznościowych, internetowy kwestionariusz ani wynik jednego testu.
Prawidłowa diagnoza spektrum autyzmu wymaga spojrzenia na cały rozwój dziecka: sposób komunikowania się, budowania relacji, zabawy, reagowania na bodźce, radzenia sobie ze zmianami oraz funkcjonowania w domu, przedszkolu lub szkole.
Kiedy warto rozważyć diagnozę spektrum autyzmu?
Powodem do konsultacji mogą być utrzymujące się trudności związane z:
- nawiązywaniem i podtrzymywaniem kontaktu,
- rozumieniem gestów, mimiki lub intencji innych osób,
- prowadzeniem naprzemiennej rozmowy,
- wspólną zabawą z rówieśnikami,
- dostosowaniem zachowania do sytuacji społecznej,
- akceptowaniem zmian i nowych sytuacji,
- bardzo intensywnymi lub wąskimi zainteresowaniami,
- powtarzalnymi zachowaniami,
- silnymi reakcjami na dźwięki, zapachy, dotyk lub światło,
- rozwojem mowy i komunikacji,
- samoregulacją i przeciążeniem bodźcami.
Obraz spektrum może wyglądać bardzo różnie. Niektóre dzieci mają opóźniony rozwój mowy, inne mówią wcześnie i mają bogate słownictwo, ale trudno im prowadzić rozmowę albo rozumieć niepisane zasady społeczne.
Diagnoza autyzmu nie polega na szukaniu jednego charakterystycznego objawu
Kontakt wzrokowy nie rozstrzyga o rozpoznaniu. Dziecko w spektrum może patrzeć w oczy, przytulać się, żartować, mieć przyjaciół i potrzebować bliskości.
Znaczenie ma całościowy wzorzec rozwoju i funkcjonowania. Specjaliści analizują, czy określone cechy:
- występowały już we wczesnym rozwoju,
- pojawiają się w różnych sytuacjach,
- wpływają na codzienne życie dziecka,
- nie są lepiej wyjaśnione przez inne trudności,
- tworzą spójny obraz charakterystyczny dla spektrum.
Krok 1. Konsultacja i szczegółowy wywiad z rodzicami
Pierwszym etapem jest zazwyczaj rozmowa z rodzicami lub opiekunami. Wywiad obejmuje rozwój dziecka od pierwszych miesięcy życia do chwili obecnej.
Specjalista może zapytać o:
- reakcję na głos i imię,
- pierwsze gesty oraz słowa,
- rozwój mowy,
- wskazywanie i dzielenie uwagi z dorosłym,
- sposób zabawy,
- kontakty z dziećmi i dorosłymi,
- zainteresowania i przywiązanie do rutyny,
- powtarzalne ruchy lub zachowania,
- reakcje sensoryczne,
- samodzielność,
- sen, jedzenie i regulację emocji,
- funkcjonowanie w przedszkolu lub szkole.
Pomocne są konkretne przykłady. Rodzic nie musi pamiętać dokładnych dat wszystkich etapów rozwoju. Może przynieść książeczkę zdrowia, wcześniejsze opinie, a czasem także krótkie nagrania pokazujące zachowanie dziecka w naturalnym środowisku.
Krok 2. Obserwacja dziecka
Kolejnym etapem jest spotkanie z dzieckiem. Sposób prowadzenia obserwacji zależy od jego wieku, poziomu rozwoju i możliwości komunikacyjnych.
Podczas spotkania specjalista może zwracać uwagę na:
- inicjowanie kontaktu,
- reakcję na drugą osobę,
- komunikowanie potrzeb,
- używanie gestów i mimiki,
- dzielenie zainteresowania,
- zabawę symboliczną,
- elastyczność zachowania,
- reakcje na zmianę,
- sposób prowadzenia rozmowy,
- zainteresowania i powtarzalne aktywności.
Nie chodzi o sprawdzenie, czy dziecko zachowuje się „grzecznie”. Celem jest poznanie charakterystycznego dla niego sposobu komunikowania się i reagowania.
Krok 3. Standaryzowane narzędzia diagnostyczne
W procesie mogą zostać wykorzystane specjalistyczne narzędzia wspierające ocenę cech spektrum autyzmu. Należą do nich między innymi ustrukturyzowane wywiady rozwojowe oraz obserwacje zachowania, takie jak ADOS-2 czy ADI-R.
Nawet uznane narzędzie nie powinno być jednak stosowane jako samodzielny „test na autyzm”. Wynik musi zostać zestawiony z:
- historią rozwoju dziecka,
- obserwacją kliniczną,
- informacjami od rodziców,
- funkcjonowaniem w szkole lub przedszkolu,
- oceną innych obszarów rozwoju,
- diagnozą różnicową.
Diagnoza oparta wyłącznie na jednym wyniku może nie uwzględniać ważnych elementów sytuacji dziecka.
Krok 4. Ocena rozwoju poznawczego, językowego i emocjonalnego
W zależności od potrzeb proces może zostać rozszerzony o ocenę:
- rozwoju poznawczego,
- mowy i komunikacji,
- funkcjonowania adaptacyjnego,
- uwagi i funkcji wykonawczych,
- umiejętności szkolnych,
- emocji i zachowania,
- samodzielności w codziennym życiu.
Celem nie jest mnożenie badań, lecz ustalenie, jak dziecko się uczy, komunikuje i radzi sobie w codziennych sytuacjach. Te informacje pomagają później zaplanować konkretne wsparcie.
Krok 5. Informacje ze szkoły lub przedszkola
Dziecko może funkcjonować inaczej w domu, a inaczej w grupie. Dlatego ważne bywają informacje od wychowawcy, pedagoga lub innych osób mających regularny kontakt z dzieckiem.
Specjalista może zapytać o:
- udział w zabawach grupowych,
- relacje z rówieśnikami,
- rozumienie zasad społecznych,
- reakcje na zmianę planu,
- zachowanie podczas hałasu i dużej liczby bodźców,
- sposób komunikowania potrzeb,
- funkcjonowanie podczas zajęć i przerw.
Czasami dziecko bardzo mocno dostosowuje się do oczekiwań otoczenia, a po powrocie do domu odreagowuje napięcie. Dlatego brak wyraźnych problemów w szkole nie zawsze zamyka dalszą diagnostykę.
Krok 6. Diagnoza różnicowa i ocena współwystępujących trudności
Cechy przypominające spektrum autyzmu mogą pojawiać się również w innych sytuacjach. Specjaliści powinni rozważyć między innymi:
- ADHD,
- zaburzenia lękowe,
- trudności językowe,
- niepełnosprawność intelektualną,
- problemy ze słuchem,
- doświadczenia traumatyczne,
- zaburzenia więzi,
- trudności emocjonalne,
- zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne.
Autyzm może też współwystępować z ADHD, lękiem, problemami ze snem, trudnościami sensorycznymi lub innymi problemami rozwojowymi. Diagnoza nie zawsze prowadzi więc do jednego rozpoznania.
Krok 7. Konsultacja lekarska i podsumowanie diagnozy
W prawidłowo prowadzonej ścieżce ważna jest współpraca psychologa z lekarzem mającym odpowiednie kompetencje, najczęściej psychiatrą dzieci i młodzieży. W zależności od obrazu rozwoju potrzebna może być również konsultacja neurologiczna, pediatryczna, logopedyczna lub badanie słuchu.
Po zakończeniu procesu rodzice powinni otrzymać:
- zrozumiałe omówienie wyników,
- informację o mocnych stronach dziecka,
- wyjaśnienie rozpoznanych trudności,
- zalecenia dotyczące domu i placówki edukacyjnej,
- propozycję dalszego wsparcia,
- wskazanie, czy potrzebne są dodatkowe konsultacje.
Samo rozpoznanie nie mówi jeszcze, czego konkretnie potrzebuje dane dziecko. Dwoje dzieci z diagnozą spektrum może mieć zupełnie inne zasoby, trudności i potrzeby.
Czy warto czekać, aż dziecko „z tego wyrośnie”?
Jeżeli rodzic zauważa niepokojące sygnały, konsultacja nie oznacza automatycznie rozpoczęcia pełnej diagnozy ani potwierdzenia autyzmu. Może natomiast pomóc sprawdzić, czy rozwój dziecka wymaga uważniejszej obserwacji lub wsparcia.
Nie trzeba czekać, aż trudności staną się bardzo nasilone. Pomoc może dotyczyć komunikacji, emocji, relacji, samodzielności albo radzenia sobie z bodźcami — niezależnie od tego, jakie będzie ostateczne rozpoznanie.
Jak przygotować dziecko do diagnozy?
Warto mówić prostym i spokojnym językiem. Można wyjaśnić:
„Spotkamy się z osobą, która chce poznać, jak się bawisz, rozmawiasz i rozwiązujesz różne zadania. Dzięki temu będziemy wiedzieć, co jest dla Ciebie łatwe, a w czym możemy Ci pomóc”.
Nie należy przedstawiać diagnozy jako egzaminu. Dziecko nie musi się do niej uczyć ani trenować określonych zachowań.
Diagnoza spektrum autyzmu u dzieci w Piasecznie
W OmniMed w Piasecznie proces diagnostyczny jest dopasowywany do wieku, rozwoju i sposobu komunikowania się dziecka. Może obejmować wywiad z rodzicami, obserwację, odpowiednio dobrane narzędzia, ocenę psychologiczną oraz konsultację lekarza. Więcej informacji znajdziesz na stronie Diagnoza ADHD i spektrum autyzmu.
Z konsultacji mogą korzystać rodziny mieszkające w Piasecznie, Nowej Iwicznej, Mysiadle, Lesznowoli, Czarnowie, Józefosławiu, Konstancinie-Jeziornie, Chylicach i Zalesiu.
Najczęściej zadawane pytania
Czy dziecko, które patrzy w oczy, może być w spektrum autyzmu?
Tak. Kontakt wzrokowy jest tylko jednym z wielu analizowanych elementów i sam nie potwierdza ani nie wyklucza spektrum.
Czy opóźniona mowa zawsze oznacza autyzm?
Nie. Opóźnienie mowy może mieć różne przyczyny. Wymaga oceny rozwoju komunikacji, słuchu i innych obszarów funkcjonowania.
Czy autyzm można rozpoznać u bardzo małego dziecka?
Pierwsze sygnały mogą być widoczne we wczesnym dzieciństwie. Możliwość postawienia rzetelnej diagnozy zależy jednak od wieku, rozwoju i wyrazistości obrazu klinicznego.
Czy ADOS-2 potwierdza autyzm?
ADOS-2 może być ważnym elementem procesu, ale jego wynik nie powinien być interpretowany bez wywiadu rozwojowego, obserwacji i pozostałych informacji o dziecku.
Czy diagnoza spektrum oznacza konieczność określonej terapii?
Nie istnieje jeden program odpowiedni dla każdego dziecka. Wsparcie powinno odpowiadać jego indywidualnym potrzebom, możliwościom i sytuacji rodzinnej.
Zastanawiasz się, czy rozwój dziecka wymaga konsultacji?
Pierwsze spotkanie pomaga uporządkować obserwacje i ustalić, czy potrzebna jest pełna diagnoza spektrum autyzmu, konsultacja innego specjalisty czy wsparcie w konkretnym obszarze rozwoju.
OmniMed
ul. Puławska 45B, Piaseczno
tel. 451 127 580